श्री.साहेबराव एस.देशमुख,प्राचार्य, श्रीपतराव भोसले माध्य. व उच्च माध्य. विद्यालय, धाराशिव
![](https://arambhmarathi.com/wp-content/uploads/2023/06/Guru-Purnima-1.webp)
आदिगुरू कृष्ण द्वैपायन वेद व्यास यांचा जन्म आषाढ महिन्यातील पौर्णिमेच्या दिवशी झाला.ज्यांनी महाभारताची रचना केली, या महापुरुषाचा जन्मदिवस अविस्मरणीय बनवण्यासाठी गुरुपौर्णिमा साजरी केली जाते. हा दिवस गुरु पौर्णिमा सण म्हणून मोठ्या उत्साहात संपूर्ण भारतात भक्तीभावाने आणि उत्साहाने साजरा केला जातो. हिंदू कॅलेंडरनुसार आपण गुरु पौर्णिमा साजरी करतो.गुरु पौर्णिमा हा एक भारतीय सण आहे, जो हजारो वर्षांपासून साजरा केला जातो.यावर्षीची गुरु पौर्णिमा ३ जुलै 2023 रोजी सोमवारी साजरी होत आहे. गुरु पौर्णिमा संपूर्ण देशात सर्वच क्षेत्रातील यशस्वी लोक आपापल्या प्रिय गुरुनां स्मरण करून त्यांच्या विषयीची सद्भावना व्यक्त करून साजरी करतात.भारतातील गुरु-शिष्य परंपरा ही अतिशय प्राचीन आणि जवळची मानली जाते. शतकानुशतके, आषाढ पौर्णिमेला शिष्य आपल्या गुरूंना आदर देत आले आहेत.
प्रत्येक मनुष्याच्या जीवनात मार्गदर्शकाचे (शिक्षक, शिक्षक) महत्त्वाचे स्थान आहे, ज्याला देवाच्या बरोबरीचे मानले जाते. ही गुरु-शिष्य परंपरा पुढे नेत हा सण आपल्या गुरूंच्या स्मरणार्थ साजरा केला जातो.गुरूंविषयी असे म्हटले आहे की साधकाच्या मनात भगवंतांप्रती जेवढी श्रद्धा आणि भक्ती असायला हवी, तेवढीच श्रद्धा आणि भक्ती त्याच्या गुरुदेवांवरही असली पाहिजे. गुरु ही अशी व्यक्ती आहे जी माणसाला ईश्वरप्राप्तीचा योग्य मार्ग दाखवते. गुरूशिवाय या जगात काहीही साध्य होत नाही, गुरु चाणक्यासारखा गुरू मिळाला तर सामान्य माणूसही चक्रवर्ती सम्राट होऊ शकतो. आता काळ बदलला आहे, गुरू हा समानार्थी शब्द आहे जो आपण शिक्षकाशी जोडतो, पण खऱ्या अर्थाने आपल्या आत्म्यातून अज्ञानाचा अंधार दूर करणारा आणि ज्ञानाचा प्रकाश प्रज्वलित करणाराच खरा गुरु आहे.
गुरु शिष्याची परंपरा देखील आपल्या भारतीय संस्कृतीमध्ये नव्हे तर जगामध्ये खूप मोठी आहे. सॉक्रेटीस- प्लेटो -राज्यशास्त्राचा जनक अरिस्टॉटल हि गुरुशिष्यक्रम परंपरा ग्रीक विचारवंतानी जगाला आदर्शवत आहे. संत तुकारामांचे गुरु चैतन्य महाराज,संत कबिरांचे गुरु साधू रामानंद अशी अनेकगुरु शिष्यांचे उदाहरणे आपणास सांगता येईल.
गुरु गोविंद दोऊ खडे, काके लागुं पांय।
बलिहारी गुरु आपने, गोविंद दियो बताय।।
या संत कबीर यांच्या या ओळी गुरु विषयीचे महत्व आपणास जाणून घेता येते. ते गुरूबद्दल म्हणतात,जर गुरु आणि गोविंद (देव) दोघे एकत्र उभे राहिले तर कोणाला नमस्कार करावा – गुरु किंवा गोविंद. अशा स्थितीत ज्या गुरूंच्या कृपेने मला गोविंदांचे दर्शन घेण्याचे भाग्य लाभले त्यांच्या चरणी नतमस्तक होणे हेच उत्तम. याशिवाय कबीरांचे शिष्य घिसादास जी यांचाही जन्म याच दिवशी झाला होता. याशिवाय बौद्ध धर्मातही या दिवसाला खूप महत्त्व आहे. या दिवशी गौतम बुद्धांनी सारनाथ येथे पहिला उपदेश केला. हिंदू धर्म शास्त्रा नुसार आदिगुरू भगवान शिव यांनीही या दिवशी सात ऋषींना योगाचे ज्ञान दिले. शीख धर्मात गुरूला देवापेक्षा वरचा दर्जा देण्यात आला आहे. धर्मात सर्व दहा गुरूंचा देव मानला जातो, त्यांची प्रत्येक शिकवण व तत्त्वे काटेकोरपणे पाळली जातात. गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय कोणीही समाजाचा भाग होऊ शकत नाही. आपण कोण आणि का आहोत, आपल्या जबाबदाऱ्या काय आहेत, आपण काय करावे आणि काय करू नये हे आपल्याला माहीत नाही. या सर्व शिकवणी आपल्या जन्मापासूनच सुरू होतात. त्यामुळे माणसाची पहिली गुरू ही त्याची आई असते. जो आपल्याला बोट धरून चालायला, बोलायला शिकवतो. वेगवेगळ्या धर्मांची स्वतःची प्रार्थनास्थळे असू शकतात.पण गुरूला धर्माच्या सीमांनी रोखता येत नाही. गुरु कोणत्याही धर्माचा असू शकतो. गुरू सर्व धर्मापेक्षा एकता आणि बंधुतेचा संदेश देतात. गुरु कोणीही असू शकतो. आपला मोठा भाऊ, वडील किंवा अगदी आपले प्राथमिक शाळेतील शिक्षक, गुरु म्हणजे केवळ पुस्तकात लिहिलेल्या गोष्टींची पुनरावृत्ती करणारा असा नाही, तर गुरू म्हणजे आपल्या शिष्याला जीवनात पुढे जाण्याचा योग्य मार्ग दाखवणारा.गुरू आपल्याला जीवनातील अंधारातून बाहेर काढून प्रकाशाकडे घेऊन जातात.गुरु विना जीवन पशुतुल्य आहे.माणूस हा सुसंस्कृत सामाजिक प्राणी आहे असे म्हटले जाते. सुसंस्कृत होण्याचे आणि सर्वांसोबत एकत्र राहण्याचे गुण अंगी बाणवणारे गुरू. जो अज्ञानी प्राण्याला संसारात योग्य मार्गाने जगण्यासाठी ज्ञान देतो.जीवनात गुरूचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.आज प्रत्येक क्षेत्रातील यशस्वी माणूस आपल्या गुरूची निवड करतो आणि त्यांच्या सल्ल्याचे पालन करतो आणि आपल्या यशाचा मार्ग मोकळा करतो.
माणसाचे जीवन चांगले करण्यासाठी गुरु असणे आवश्यक आहे. गुरूंच्या सहवासातूनच जीवनात संस्कार आणि शिक्षणाचा अंदाज लावता येतो. गुरूंच्या कृपेनेच मनुष्य जीवनात प्रगती करू शकतो. आजही स्वार्थी जगात गुरू निःस्वार्थपणे सर्वांना शिक्षण देतात. एक गुरु आपल्यासाठी आपले प्राण अर्पण करतो. त्यामुळे त्यांचा आदर करणे हे आपले कर्तव्य आहे. आणि त्यांचे अनुसरण केले पाहिजे.. जीवनात नेहमी गुरूप्रमाणे वागू नये, तर गुरू सांगतील त्याप्रमाणे वागावे.या दिवशी आपल्या शिक्षकांचा देशभरात वेगवेगळ्या प्रकारे सन्मान केला जातो. जेव्हा आजच्यासारख्या शिक्षणासाठी शाळा नव्हत्या. मुलं गुरुकुलात शिकायला जायची.ठराविक कालावधीत शिक्षण पूर्ण करून गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी आपल्या भक्ती आणि क्षमतेने गुरूंना गुरुदक्षिणा देऊन ते घरी परतायचे.तेव्हापासून गुरुपौर्णिमेची परंपरा सुरू आहे.आज आपण युगानुयुगे परंपरेचे सारथी आहोत, गुरुजी आपल्यापेक्षा भगवान, अल्लाह, ईश्वर, रब, देव म्हणून श्रेष्ठ आहेत, कारण त्यांनीच या जगाची ओळख ज्ञानरूपी प्रकाशाने आपल्याला करून दिली.त्यांनीच आपली एक माणूस म्हणून ओळख जगामध्ये निर्माण केली. आज आपल्या शिक्षणाचे स्वरूप जरी बदलले असले तरी गुरू-शिष्याचे नाते आजही आपण पुस्तकात वाचतो तसेच आहे. गुरुपौर्णिमा सारखे प्रसंग गुरूचे महत्त्व अधोरेखित करतात आणि त्यांच्याबद्दल आदर निर्माण करतात. या दिवशी अनेक ठिकाणी मोठमोठे मेळे आणि दुकाने आयोजित केली जातात. या दिवशी गंगेसह पवित्र नद्यांमध्येही स्नान केले जाते, मंदिरांमध्ये पूजा केली जाते. गुरूंच्या स्मरणार्थ शाळांमध्ये अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.
प्राचीन काळी आपल्या देशात आपले गुरुकुल हे औपचारिक शिक्षणाचे एकमेव माध्यम असायचे. जे एकांतात बांधलेल्या निवासी शाळेच्या रूपात असायचे.ठराविक वयात आल्यावर आई-वडील मुलांना गुरूच्या चरणी सोडायचे. विद्यार्थी गुरूंसोबत राहायचे आणि अभ्यास पूर्ण करून घरी परतायचे.आपल्या आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेत शाळा प्रत्येक परिसरात बांधल्या जातात जिथे आपली मुले ज्ञान घेण्यासाठी जातात आणि घरी परततात. त्यावेळीही शिक्षक राज्याचे कर्मचारी होते जे आजही आहे. काळाच्या या चक्रामुळे शिक्षकांकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन बदलला आहे आणि त्याचप्रमाणे शिक्षकही पगारदार व्यक्तीप्रमाणे अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. शिष्य आणि गुरू यांच्यातील ते स्नेहपूर्ण नाते आज संपत चालले आहे. याचे प्रमुख कारण म्हणजे आपली शैक्षणिक धोरणे आणि शिक्षणाचे खाजगीकरण. अशा स्थितीत गुरूंचा आदर पुन्हा मिळवावा लागेल. आपल्या गुरूंनीही आपल्या शिष्यांशी प्रेमाने वागावे आणि त्यांना जीवनातील योग्य मार्ग दाखवावा. ते आपल्या समाजाचे आणि देशाचे भविष्य निर्माते आहेत.
![](https://arambhmarathi.com/wp-content/uploads/2023/07/IMG-20230630-WA0030.jpg)